Nhập khẩu đất hiếm giảm mạnh vì Trung Quốc siết quản lý, lo ngại thiếu nguồn cung lan rộng trong doanh nghiệp Nhật

2026-08-14

Khối lượng nhập khẩu giảm mạnh

Do tác động từ các hạn chế xuất khẩu của Trung Quốc, việc 확보 đất hiếm cho xe điện (EV) và thiết bị sản xuất bán dẫn đang trở nên khó khăn. Lượng nhập khẩu trong nửa năm từ tháng 1/2026 chỉ quanh mức 20% so với cùng kỳ năm 2024, trước khi bị siết. Nguồn cung từ các nước ngoài Trung Quốc như Việt Nam và Mỹ chưa tiến triển đủ, và nếu kéo dài, khả năng cao sẽ ảnh hưởng đến hoạt động sản xuất của doanh nghiệp Nhật.

Dựa trên thống kê thương mại của Bộ Tài chính, đã khảo sát 2 mặt hàng trong nhóm đất hiếm là hợp kim sắt-dysprosi dùng cho nam châm động cơ của EV và xe hybrid (HV), cùng oxit yttri dùng cho lớp phủ của linh kiện thiết bị sản xuất bán dẫn.

Trong giai đoạn 1-6/2026, lượng nhập khẩu hợp kim sắt-dysprosi là 13 tấn, giảm 82% so với 1-6/2024. Trong 4 tháng là tháng 1, 2, 5 và 6/2026, không có thực tế nhập khẩu từ Trung Quốc, khiến mức sụt giảm nới rộng. Oxit yttri đạt 204 tấn, giảm 74% so với cùng kỳ.

Trung Quốc chiếm 70% sản lượng khai thác đất hiếm của thế giới, còn sản lượng đất hiếm dùng cho nam châm vượt quá 90% toàn cầu. Dựa trên sức cung này, Bắc Kinh đang tăng cường sức ép ra bên ngoài.

Bộ Thương mại Trung Quốc hồi tháng 4/2025 đã áp dụng hạn chế xuất khẩu 7 loại đất hiếm, bao gồm dysprosi và yttri. Đến tháng 2/2026, theo quy định về dual-use (lưỡng dụng dân sự-quân sự), Trung Quốc đưa thêm 20 doanh nghiệp và tổ chức của Nhật Bản vào diện chịu kiểm soát xuất khẩu khoáng sản quan trọng, và đến cuối tháng 6 tiếp tục bổ sung thêm 20 công ty và tổ chức.

Đa dạng hóa nguồn cung còn hạn chế

Nhật Bản đang gấp rút tìm nguồn cung thay thế cho Trung Quốc, đồng thời thúc đẩy phát triển tài nguyên và xây dựng mạng lưới tái chế ngoài Trung Quốc. Trong giai đoạn 1-6/2026, Nhật đã nhập yttri từ 12 quốc gia và vùng lãnh thổ, bao gồm Mỹ và Australia. Con số này mở rộng đáng kể so với 3 quốc gia và vùng lãnh thổ trong 1-6/2024, nhưng khối lượng vẫn chưa đủ. Với dysprosi, dù đã có thực tế nhập khẩu từ Việt Nam, Nhật vẫn chưa 확보 được lượng cần thiết.

Cuối tháng 6, Thủ tướng Sanae Takaichi đã chỉ thị bắt đầu thử nghiệm quy mô công nghiệp vào năm 2027 đối với dự án phát triển đất hiếm dưới biển đang triển khai ngoài khơi đảo Minamitorishima, thuộc quần đảo Ogasawara. Sojitz cũng cùng tập đoàn tài nguyên lớn của Australia là Lynas đặt mục tiêu phát triển mỏ mới tại Đông Nam Á. Tuy vậy, trong ngắn hạn, thực tế vẫn phải dựa vào việc Trung Quốc nối lại xuất khẩu như một biện pháp hiệu quả nhanh nhất.

Tác động đến doanh nghiệp dần hiện rõ

Rủi ro phụ thuộc vào Trung Quốc bắt đầu lộ diện sau vụ va chạm tàu cá ngoài khơi quần đảo Senkaku năm 2010. Năm 2012, khi quan hệ Nhật-Trung xấu đi, nhập khẩu từ Trung Quốc đã giảm mạnh. Lần này, mức sụt giảm còn lớn hơn.

Sau vấn đề Senkaku, mức nhập khẩu yttri từ Trung Quốc thấp nhất là 235 tấn trong giai đoạn 1-6/2013. Con số 204 tấn của 1-6/2026 thấp hơn mức này, và đang ở vùng thấp kỷ lục.

Tác động đối với doanh nghiệp Nhật đã bắt đầu xuất hiện. Mitsui Kinzoku hồi tháng 4/2026 mở mới một cơ sở kinh doanh tại tỉnh Liêu Ninh, đông bắc Trung Quốc, chuyên xử lý đất hiếm, nhưng Chủ tịch Ikenobu Shigeji cho biết nếu tình hình hiện nay tiếp diễn hoặc xấu đi thêm thì việc đóng cửa cũng có thể trở thành một lựa chọn. Công ty từng có kế hoạch sản xuất đất hiếm cho thiết bị sản xuất bán dẫn, chủ yếu là yttri, tại nhà máy ở tỉnh Fukuoka rồi bán tại Trung Quốc, nhưng cho biết việc thu mua nguyên liệu khó khăn khiến họ không còn dư địa để chuyển sang xuất khẩu.

Proterial, nhà sản xuất nam châm đất hiếm lớn, cũng đã ngừng nhập khẩu dysprosi và một số mặt hàng khác từ Trung Quốc. Đến tháng 11/2025, công ty vẫn có thể nhận giấy phép xuất khẩu ở một phần hoạt động, nhưng đến thời điểm tháng 7 thì hoàn toàn chưa được cấp phép nào.

Trong bối cảnh nguồn thay thế chưa tiến triển, nhiều doanh nghiệp dường như đang duy trì nguồn cung cho khách hàng chủ chốt bằng cách rút dần hàng tồn kho. Một người liên quan tại tập đoàn vật liệu lớn cho biết: 'Việc nhập khẩu từ Trung Quốc đã dừng lại, tình hình cực kỳ khó khăn'. AGC sử dụng yttri để làm lớp phủ tăng độ bền cho linh kiện thiết bị sản xuất bán dẫn, nhưng hiện tại cho biết chưa có ảnh hưởng đến sản xuất. Tuy nhiên, công ty có kế hoạch đánh giá hiệu năng của vật liệu thay thế để phục vụ việc thu mua từ ngoài Trung Quốc.

Triển vọng cải thiện quan hệ Nhật-Trung cũng rất khó nhìn thấy. Cơ quan Trung Quốc hồi tháng 5 đã bắt giữ 2 nhân viên người Nhật của Tập đoàn Fuji Electric tại Đại Liên, tỉnh Liêu Ninh, và đến tháng 6 đã khởi tố bắt giữ. Chi tiết chưa được công bố, nhưng được cho là nghi liên quan đến hành vi xuất khẩu trái phép nam châm đất hiếm thuộc diện kiểm soát dual-use. Một đại diện của nhà sản xuất thiết bị bán dẫn cho biết hiện tại chưa có điểm nghẽn lớn đối với sản xuất. Tuy nhiên, hàng tồn kho của các doanh nghiệp vật liệu và kim loại màu lớn cũng có hạn, và nếu các hạn chế xuất khẩu kéo dài, tác động tới ngành chế tạo chủ lực trong nước là điều khó tránh khỏi.

Nếu bài viết này hữu ích, hãy chia sẻ nhé.