Kế hoạch thuế tiêu dùng đối với thực phẩm 1%, chính quyền Takaichi đối mặt rào cản bảo đảm nguồn thu

2026-07-30

Thủ tướng Sanae Takaichi ngày 30 tiếp tục nhấn mạnh quan điểm không dựa vào trái phiếu chính phủ thâm hụt đối với kế hoạch hạ thuế tiêu dùng đối với thực phẩm xuống 1%. Tuy nhiên, nguồn tài chính khoảng 5.000 tỷ yen cần thiết vẫn chưa có giải pháp cụ thể, trong khi khả năng dung hòa với đầu tư tăng trưởng và chi tiêu quốc phòng vẫn chưa rõ ràng.

Chưa thấy lối ra cho nguồn tài chính

Để hiện thực hóa mức 'gần như bằng 0' bằng cách hạ thuế tiêu dùng đối với thực phẩm xuống 1% và bù phần còn lại 1% bằng tiền mặt, cần khoảng 5.000 tỷ yen nguồn lực. Một số chuyên gia thân cận với Thủ tướng đã nêu các phương án dùng phần thu ngân sách vượt dự toán hoặc khai thác Quỹ đặc biệt tài chính ngoại hối.

Tuy vậy, chưa chắc những nguồn này có thể thực sự được tính đến. Phần lớn phương án đều hoặc đã có mục đích sử dụng từ trước, hoặc thiếu cơ sở để có thể xem là nguồn tài chính ổn định.

Áp lực từ chi tiêu tăng

Thu ngân sách đã liên tiếp lập kỷ lục trong 6 năm tính đến năm tài khóa 2025 nhờ thuận lợi từ lạm phát. Trong khi đó, chi tiêu trong dự toán ban đầu cũng tiếp tục tăng do phản ánh giá cả leo thang. Nguồn thu thuế đơn thuần không đủ bù đắp, khiến chính phủ phải phát hành trái phiếu thâm hụt để lấp khoảng trống. Dư địa hấp thụ thêm cả phần giảm thuế không lớn.

Trong ngân sách năm tài khóa 2027, chi tiêu cũng được dự báo tăng do nâng đơn giá các dự án công cộng trước giá vật liệu và chi phí nhân công tăng, cùng với việc tăng lương cho lực lượng trong lĩnh vực y tế và chăm sóc điều dưỡng. Chi phí trả lãi nợ công cũng sẽ phình to theo xu hướng lãi suất tăng. Nếu dồn phần tăng thu thuế cho việc giảm thuế tiêu dùng, các khoản chi khác có thể bị siết lại.

Kẹp giữa quốc phòng

Việc sử dụng Quỹ đặc biệt tài chính ngoại hối cũng không hề dễ dàng. Hồi tháng 1, tại một buổi diễn thuyết ở thành phố Kawasaki, Thủ tướng Takaichi nói về quỹ này rằng 'hiệu quả vận hành rất dồi dào', nhưng trong nội bộ chính phủ vẫn có quan điểm rằng xét tới tăng cường năng lực quốc phòng thì dư địa chuyển sang giảm thuế tiêu dùng là rất hạn chế.

Tại quỹ này, mỗi năm đều phát sinh thặng dư chủ yếu từ thu nhập lãi trái phiếu kho bạc Mỹ, và năm tài khóa 2025 dự kiến đạt khoảng 5.000 tỷ yen. Hằng năm khoảng 3.000 tỷ yen được chuyển vào ngân sách chung, trong đó khoảng 800 tỷ yen đã được quyết định dành cho nguồn lực tăng cường năng lực quốc phòng.

Dự trữ ngoại hối còn có khoản lãi chưa thực hiện do đồng yen suy yếu, nhưng để chuyển thành lãi thực hiện thì cần bán trái phiếu kho bạc Mỹ, vốn chiếm phần lớn tài sản. Về thực chất, điều đó đồng nghĩa với can thiệp ngoại hối theo hướng mua yen, bán đô la, và rất khó giành được sự thấu hiểu của Mỹ.

Thặng dư quyết toán cũng không phải là lời giải. Trong quyết toán năm tài khóa 2025, thặng dư 2,6 nghìn tỷ yen đã phát sinh, nhưng Luật Tài chính quy định phải dùng hơn một nửa số đó để trả nợ trái phiếu chính phủ. Trong 1,3 nghìn tỷ yen có thể sử dụng tự do, 700 tỷ yen đã được quyết định chuyển sang nguồn lực quốc phòng, còn khoảng 600 tỷ yen còn lại sẽ được chuyển sang quá trình lập ngân sách cuối năm.

Hiệu quả rà soát ưu đãi thuế còn mờ mịt

Việc rà soát các biện pháp thuế đặc biệt và trợ cấp theo cái gọi là 'DOGE kiểu Nhật' mà chính phủ nêu là một trong những nguồn tài chính cũng chưa thấy triển vọng thành hiện thực. Rà soát đang được tiến hành với 120 hạng mục ưu đãi thuế đặc biệt, nhưng ngay cả khi bãi bỏ toàn bộ thì nguồn lực thu được cũng chỉ khoảng 1.000 tỷ yen. Tính đến hiện tại mới chỉ có một hạng mục được tuyên bố bãi bỏ.

Nếu có thể bãi bỏ các ưu đãi thuế quy mô lớn, được nhiều doanh nghiệp sử dụng như ưu đãi thuế tăng lương hay ưu đãi thuế nghiên cứu và phát triển, hiệu quả sẽ rất lớn. Tuy nhiên, phản ứng từ các nghị sĩ có quan hệ sâu với các hiệp hội ngành nghề được dự đoán là gay gắt, nên rào cản rà soát là rất cao. Ngược lại, những ưu đãi thuế hay trợ cấp dễ bãi bỏ lại có hiệu quả tài chính thấp.

Dù có thể bảo đảm khoảng 5.000 tỷ yen cho việc giảm thuế tiêu dùng, nếu không bố trí được nguồn cho cả những chính sách chủ lực khác thì sẽ dẫn tới phát hành thêm trái phiếu chính phủ và có nguy cơ làm tổn hại niềm tin của thị trường.

Lo ngại phát hành thêm trái phiếu

Trong yêu cầu ngân sách sơ bộ cho năm tài khóa 2027, hạn chót vào cuối tháng 8, chính phủ có chủ trương không đặt trần cho từng bộ ngành đối với đầu tư tăng trưởng và đầu tư quản lý khủng hoảng. Trong kế hoạch đầu tư công tư dự kiến vượt 370 nghìn tỷ yen đến năm tài khóa 2040, ước tính công bố hồi tháng 6 giả định chi tiêu của nhà nước mỗi năm là 10 nghìn tỷ yen, nhưng mức tăng thực tế của chi tiêu vẫn khó đoán. Tăng thu thuế và nguồn thu ngoài thuế bổ sung đang ở thế cạnh tranh trực tiếp với việc giảm thuế tiêu dùng về nguồn tài chính.

Đến cuối năm, việc tăng cường quốc phòng từ năm tài khóa 2027 trở đi cũng sẽ được đưa ra thảo luận. Chi tiêu quốc phòng của năm tài khóa 2025, bao gồm cả ngân sách bổ sung, đã ở mức khoảng 11 nghìn tỷ yen, tương đương 2% GDP.

Trong kế hoạch phát triển năng lực quốc phòng sẽ được xây dựng mới, cơ sở GDP dùng làm chỉ tiêu sẽ được nâng lên mức của năm tài khóa 2026. Ngay cả với cùng mức 2%, chi tiêu quốc phòng cần thiết sẽ là 13,8 nghìn tỷ yen, tức tăng khoảng 3 nghìn tỷ yen so với năm tài khóa 2025. Nếu hướng tới mức 3,5% GDP mà Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) hay Hàn Quốc đang đề ra, con số cần thiết sẽ còn tăng thêm.

Trong dự báo kinh tế và tài khóa trung, dài hạn công bố ngày 30 của Văn phòng Nội các, thặng dư sơ cấp hợp nhất của chính phủ trung ương và địa phương được dự báo sẽ đạt 1,4 nghìn tỷ yen trong năm tài khóa 2027. Tuy nhiên, phép tính này không đưa việc giảm thuế tiêu dùng vào. Nếu xảy ra hụt thu thực tế quy mô 5.000 tỷ yen, thặng dư có thể chuyển thành thâm hụt.

Một quan chức cấp cao Bộ Tài chính cho biết: 'Bàn về nguồn tài chính cho từng chính sách riêng lẻ thì không có ý nghĩa. Chỉ có thể nhìn chi và thu như một tổng thể, rồi đánh giá xem có thể kiềm chế phát hành trái phiếu chính phủ đến mức nào.'

Nếu bài viết này hữu ích, hãy chia sẻ nhé.