Trưng bày Falcon 9 tại khuôn viên NASA cho thấy sự thay đổi trong chính sách không gian

2026-07-22

Bước vào khuôn viên NASA ở Houston, bang Texas, Mỹ, điều đầu tiên thu hút ánh nhìn của khách tham quan không phải là chương trình Apollo hay tàu con thoi, mà là bộ phận đẩy của tên lửa Falcon 9 do SpaceX phát triển. Quanh biểu tượng của ngành thám hiểm không gian, chính sách của Mỹ đã thay đổi đáng kể hình hài.

Cuộc cạnh tranh NASA lựa chọn

Năm 2006, NASA ở trong một cuộc khủng hoảng âm thầm. Ba năm đã trôi qua kể từ vụ tàu con thoi nổ tung trên không, kế hoạch thay thế vẫn chưa tiến triển, còn sự hợp tác với Boeing và Lockheed Martin cũng rơi vào tình trạng tê liệt. Tiến độ bị chậm, chi phí phình to, và nguy cơ phải phụ thuộc vào Nga để tiếp tế cho Trạm Vũ trụ Quốc tế ngày càng gần hơn.

Trong bối cảnh đó, NASA đã rời bỏ cách làm truyền thống là chuyển tiền trọn gói cho doanh nghiệp, và áp dụng phương thức thanh toán theo từng mốc hoàn thành. Không cấp thêm ngân sách, và nếu không đạt mục tiêu thì chấm dứt hợp đồng. Cách làm này, vốn buộc nhiều doanh nghiệp phải cạnh tranh với nhau, từng gặp hoài nghi từ nội bộ lẫn Quốc hội, nhưng NASA không còn đường lui.

SpaceX đã đổi cục diện

Sau cuộc cạnh tranh đó 6 năm, chính SpaceX là bên đã thành công trong nhiệm vụ tiếp tế cho ISS. Khi ấy công ty cũng liên tiếp thất bại và gần như bên bờ phá sản, nhưng nhờ phát triển trong thế chân tường, họ đã đưa vào sử dụng tên lửa có thể tái sử dụng và viết lại bản đồ quyền lực của ngành không gian.

Bộ phận đẩy Falcon 9 được đặt tại trụ sở NASA không chỉ là một cột mốc công nghệ. Nó còn là biểu tượng cho tư duy dám đổi chính sách của NASA khi bị dồn đến mép vực.

Cạnh tranh do nhà nước dẫn dắt

Tại Nhật Bản, cách thiết kế chiến lược tăng trưởng hợp tác công tư mà chính quyền Sanae Takaichi nêu ra cũng đang bị đặt câu hỏi. Tổng vốn đầu tư công tư được cho là đã vượt 370 nghìn tỷ yen. Một mặt, có quan điểm cho rằng cần có sự hậu thuẫn khổng lồ của nhà nước; mặt khác, cũng có ý kiến cho rằng chính phủ không thể chọn đúng ngành thắng thế, nên để thị trường quyết định.

Tuy nhiên, trong thời đại mà khoa học công nghệ gắn chặt với công nghiệp như hiện nay, nếu không có hỗ trợ quy mô quốc gia thì thậm chí còn không có tư cách tham gia cuộc đua toàn cầu. Điều quan trọng không phải là chồng chất trợ cấp hay mua sắm công, mà là tạo ra một cơ chế hình thành cạnh tranh khốc liệt nhất và sàng lọc ra người chiến thắng.

Phía sau sự tăng trưởng bùng nổ của xe điện và tấm pin mặt trời ở Trung Quốc cũng không chỉ có trợ cấp khổng lồ hay các ưu đãi, mà còn có một môi trường cạnh tranh do nhà nước dẫn dắt. Ngày 17, công ty khởi nghiệp AI tạo sinh Moonshot AI đã công bố mô hình nguồn mở 'Kimi K3', có năng lực tương đương với các hệ thống AI tiên tiến của Mỹ. Trên thị trường Trung Quốc, Baidu, Tencent Holdings và DeepSeek chen chân lẫn nhau, còn công ty này chỉ là một trong những cái tên nổi lên giữa cuộc đua đó.

Chính phủ rót vốn nhưng không quyết định sẵn người chiến thắng. Họ tạo ra một đấu trường khổng lồ, cho nhiều doanh nghiệp cùng chạy và không ngại có kẻ bị loại. Cách thiết kế lạnh lùng đó đã rèn giũa nhanh chóng ngành công nghệ cao của Trung Quốc.

Đài Loan, Hàn Quốc cũng thiết kế cạnh tranh

Mỹ, dù là quốc gia theo nguyên tắc thị trường, cũng là nước tiên phong của chủ nghĩa tư bản nhà nước. Lần ngược về nguồn gốc của internet, hệ thống định vị toàn cầu và bán dẫn, có thể thấy dấu ấn của những khoản đầu tư khổng lồ từ Bộ Quốc phòng và DARPA. DARPA còn nổi tiếng với cơ chế buộc nhiều tổ chức phải cạnh tranh và điều chỉnh phân bổ vốn, tức một thiết kế không để cạnh tranh bị dừng lại.

Trong 30 năm mất mát, Nhật Bản đã nhiều lần đưa ra chiến lược tăng trưởng. Chỉ chọn những doanh nghiệp phù hợp rồi rót vốn và chờ kết quả sẽ không tạo ra cạnh tranh. Ngay cả trong các cuộc thảo luận quanh Rapidus hay Quỹ Cool Japan, trọng tâm không nằm ở việc nhà nước có can thiệp hay không, hay con số bao nhiêu, mà là có đang loại bỏ cạnh tranh hay không.

Các khoản đầu tư của chính phủ ở Đài Loan và Hàn Quốc cũng không nhất thiết theo kiểu dồn toàn lực vào một điểm như ở Nhật Bản. Đài Loan đã để chính phủ làm cổ đông sáng lập Taiwan Semiconductor Manufacturing, nhưng trước đó đã thúc đẩy từ sớm việc tiếp nhận công nghệ bán dẫn, hình thành cụm công nghiệp và tập trung nhân lực dưới sự dẫn dắt của nhà nước. Từ đó, TSMC đã vươn lên.

Làn sóng Hàn lưu cũng không phải vì chính phủ chọn BTS hay Squid Game. Nền tảng của nó là việc đào tạo hàng loạt nhà sản xuất, biên kịch và đạo diễn, đồng thời tạo ra môi trường để các công ty giải trí cạnh tranh với nhau.

Cạnh tranh cũng tạo ra kẻ thua cuộc. NASA từng chọn Rocketplane Kistler cùng với SpaceX, nhưng sau đó chấm dứt hợp đồng vì không đạt mục tiêu. Công ty này đã kiện lên Cơ quan Kiểm toán Chính phủ Mỹ và Quốc hội, nhưng rồi sau đó phá sản. Thiết kế cạnh tranh vì thế cũng là một chính sách đòi hỏi sự sẵn sàng chấp nhận thất bại và gánh trách nhiệm.

Trong thời đại các quốc gia cạnh tranh với nhau về thiết kế cạnh tranh, không còn chỗ cho sự trì trệ kéo dài. Giống như NASA đã đổi chính sách khi bị dồn đến mép vực, câu hỏi đặt ra là Nhật Bản có thể chuyển hướng chiến lược bằng tư duy bên bờ vực hay không.

Nếu bài viết này hữu ích, hãy chia sẻ nhé.