Chuyển sang thâm hụt vãng lai khiến yen yếu trở thành trạng thái bình thường, chỉ can thiệp thôi chưa đủ kiềm chế

2026-07-02

Chuyển đổi cấu trúc kinh tế đứng sau tình trạng yen yếu kéo dài, đặt ra yêu cầu xem xét lại phối hợp quốc tế

Tiến gần tới một quốc gia chủ nợ trưởng thành

Báo cáo 'Kinh tế Nhật Bản 2019-2020 - Hướng tới tăng trưởng bền vững trong thời đại dân số giảm' do Văn phòng Nội các công bố năm 2020 cho rằng Nhật Bản đang tiến gần tới 'một quốc gia chủ nợ trưởng thành'. Khái niệm này chỉ một quốc gia có cán cân thương mại - dịch vụ thâm hụt, nhưng vẫn duy trì thặng dư thu nhập từ tài sản ở nước ngoài để hỗ trợ cán cân vãng lai. Về tỷ giá, điều đó hàm ý một cấu trúc dễ khiến yen suy yếu.

Cán cân thương mại - dịch vụ của Nhật Bản đã chuyển sang thâm hụt từ năm 2019. Dân số trong độ tuổi lao động đã giảm liên tục kể từ khi đạt đỉnh vào năm 1995, trong khi ở lĩnh vực chế tạo, hơn 60% doanh nghiệp đã triển khai sản xuất ngay tại nước ngoài. Những thay đổi trong cấu trúc kinh tế như vậy đang dẫn tới hoạt động bán yen phục vụ nhu cầu thực, qua đó hỗ trợ đà yen yếu lịch sử.

Sự thay đổi của trạng thái mua yen khi có biến cố

Trước đây, trên thị trường, 'mua yen khi có biến cố' từng là quan điểm phổ biến. Nhưng hiện nay, ông Daisuke Karakama của Ngân hàng Mizuho cho rằng 'cấu trúc đã thay đổi theo hướng dễ phát sinh bán yen khi có biến cố'. Việc Nhật Bản trở thành nước thâm hụt thương mại khiến đồng yen khó được mua như một tài sản an toàn, ngay cả khi rủi ro địa chính trị gia tăng. Trong giai đoạn tình hình Iran xấu đi, dòng tiền vẫn hướng về đồng USD, đồng tiền của quốc gia bá quyền, và yen không tăng giá.

Dòng tiền đầu cơ cũng đang đẩy mạnh mua USD. Tính đến ngày 23/6, quy mô vị thế mua ròng đồng USD so với 8 đồng tiền chủ chốt đã lên mức cao nhất kể từ tháng 1/2025. Việc bán yen vì nhu cầu thực cộng hưởng với việc bán yen từ giới đầu cơ khiến thị trường tiếp tục nghiêng về xu hướng yen yếu, USD mạnh.

Chính phủ và Ngân hàng Trung ương Nhật Bản đã thực hiện các đợt can thiệp mua yen quy mô lớn vào năm 2022, 2024 và 2026 để đối phó với hoạt động của giới đầu cơ. Tuy nhiên, chừng nào phía sau vẫn còn lực bán yen từ nhu cầu thực, áp lực yen yếu rất dễ bùng trở lại. Để đảo ngược một cách căn bản giai đoạn yen yếu lịch sử, chỉ can thiệp tỷ giá là chưa đủ.

Điều chỉnh yen mạnh năm 1995

Cách đây hơn 30 năm, vào năm 1995, Nhật Bản đối mặt với tình trạng yen mạnh lịch sử, khi tỷ giá vượt mức 1 USD = 80 yen. Khi đó, xuất khẩu ô tô và thiết bị điện tử làm nới rộng thặng dư thương mại, còn hoạt động mua yen của dòng tiền đầu cơ càng đẩy nhanh đà tăng giá của yen.

Bước ngoặt đến từ biện pháp điều chỉnh dựa trên phối hợp quốc tế. Sau khi tỷ giá vượt mốc 80 yen vào tháng 4 cùng năm, cuộc họp bộ trưởng tài chính và thống đốc ngân hàng trung ương của Nhóm 7 nước công nghiệp phát triển (G7) đã bày tỏ quan ngại về diễn biến thị trường ngoại hối và chia sẻ nhận thức rằng biến động nên được đảo chiều một cách trật tự. Tháng 7, Nhật Bản và Mỹ thực hiện can thiệp phối hợp bán yen, mua USD, được gọi là 'can thiệp Tanabata'. Đến tháng 9, Ngân hàng Nhật Bản quyết định hạ lãi suất mạnh 0,50 điểm phần trăm. Lãi suất chính sách lần đầu tiên rơi vào vùng 0%.

Với phản ứng kết hợp giữa thỏa thuận quốc tế, chính sách ngoại hối và chính sách tiền tệ, tỷ giá yen đã phục hồi xuống dưới mức 1 USD = 100 yen vào tháng 9, và giai đoạn yen mạnh trong vùng 80 yen đã chấm dứt. Dù vậy, thặng dư thương mại vẫn duy trì quy mô khoảng 10 nghìn tỷ yen mỗi năm, và đà yen mạnh kết thúc mà không cần xóa bỏ thặng dư.

Cần một chiến lược tổng thể

Việc chuyển thâm hụt thương mại hiện tại sang thặng dư và duy trì trạng thái đó sẽ cần nhiều thời gian. Trong ngắn hạn, cũng không thực tế nếu muốn nhanh chóng tăng dân số trong độ tuổi lao động hay thúc đẩy ngành chế tạo quay trở lại trong nước.

Trọng tâm trước mắt là một chiến lược tổng thể để kiềm chế tình trạng yen yếu lịch sử. Dù đã liên tiếp can thiệp trong các năm 2022, 2024 và 2026, áp lực bán yen có thể lại mạnh lên theo thời gian. Một cách tiếp cận kết hợp giữa vận động cộng đồng quốc tế và phối hợp giữa chính phủ với Ngân hàng Nhật Bản là điều không thể thiếu.

Nếu bài viết này hữu ích, hãy chia sẻ nhé.